Hoe Jan Oort de Melkweg in kaart bracht en de Oortwolk voorspelde

0
17

Jan Oort keek niet alleen naar de sterren. Hij heeft ze gemeten.

Geboren in Franeker, Nederland in 1900, werd hij de architect van ons moderne begrip van de Melkweg. Hij stierf in 1992 in Leiden, maar zijn kaarten zijn nog steeds een leidraad voor astronomen.

Zijn carrière kende een moeilijke start. Hij studeerde aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 1924 was hij astronoom bij de Sterrewacht Leiden. Hij was jong. Ambitieus. In 1935 werd hij hoogleraar in Leiden en vice-directeur van de sterrenwacht.

Toen kwam de oorlog.

De Duitsers bezetten Nederland. In 1942 beval de regering de deportatie van joodse professoren. Oort weigerde te zwijgen. Hij heeft ontslag genomen uit zijn functie. Hij verliet de universiteit. De rest van de oorlog bracht hij ondergedoken door op het platteland.

Het was een moreel standpunt. Het kostte hem destijds zijn carrière.

Toen de oorlog in 1945 eindigde, keerde hij terug. Hij nam de leiding over het observatorium over. Hij vervulde deze functie tot 1970.

Maar zijn wetenschap wachtte niet tot de geschiedenis een inhaalslag maakte.

In 1925 had de Zweed Bertil Lindblad een theorie. Hij geloofde dat de Melkweg om zijn centrum draaide. Als een gigantisch, langzaam bewegend molentje.

De meeste mensen hebben het afgewezen.

Oort heeft het getest.

In 1927 observeerde hij rechtstreeks de snelheden van de sterren. De gegevens ondersteunden niet alleen Lindblad. Het bevestigde het. Oort verfijnde de theorie. Hij zette de hypothese om in een werkend model. Dit werd de standaard voor galactische dynamiek.

Daar stopte hij niet.

Begin jaren vijftig maakte hij gebruik van radioastronomie. Het was een nieuw instrument. Hiermee kon hij door stofwolken kijken waar optische telescopen niet doorheen konden.

Hij berekende twee kritische cijfers.

  1. De zon bevindt zich op ongeveer 30.000 lichtjaar van het galactische centrum.
  2. Het duurt ongeveer 225 miljoen jaar om één baan te voltooien.

Dit is een kosmisch jaar. We bevinden ons momenteel aan het einde van de 20e van dit type baan.

Toen vond de doorbraak plaats in 1951. Onderzoekers vonden radiogolven van 21 cm. Deze golven zijn afkomstig van waterstof in de interstellaire ruimte. Waterstof is overal. Het is sterrenbrandstof.

Oort besefte dat het een kaart was.

Hij gebruikte het 21 cm-signaal om de spiraalarmen van de melkweg te volgen. Hij zag structuren waar voorheen alleen maar duisternis was. De melkweg was niet langer een waas. Het was een spiraal. Het was gedefinieerd.

Maar Oort had nog een mysterie op te lossen.

Kometen met lange banen verschenen uit het niets. Ze cirkelden rond de zon en verdwenen duizenden jaren lang. Waar kwamen ze vandaan?

In 1950 stelde hij een antwoord voor.

Hij suggereerde een enorme wolk van kleine lichamen. IJs en steen. In een baan om de aarde op een afstand van één lichtjaar. Ver voorbij de planeten.

Deze wolk was bolvormig. Het omringt het hele zonnestelsel.

De nadering van andere sterren tot deze wolk verandert de banen van sommige kometen, waardoor ze dicht bij de zon passeren.

Oort noemde het de Oortwolk.

Destijds was het een vermoeden. De theoretische noodzaak om kometen te verklaren. Maar de factuur is geldig. Na verloop van tijd accepteerden astronomen dit. We weten nu dat het de bron is van langperiodieke kometen