Reologia to nauka o przepływie i deformacji materiałów. Brzmi to jak coś z podręcznika, ale w rzeczywistości jest kluczem do zrozumienia, dlaczego powstają góry i występują trzęsienia ziemi. Zewnętrzna powłoka Ziemi, litosfera, nie zachowuje się jak pojedyncze ciało stałe. Jego zachowanie mechaniczne zależy od tego, gdzie spojrzysz. To zależy od składu. Temperatura jest ważna. Głębokość jest ważna.
Czynniki te decydują o tym, czy skała zachowuje się jak szkło, czy jak ciasto. Ta różnica jest krytyczna. Określa, jak litosfera odkształca się pod wpływem naprężeń.
Elastyczna skorupa planety
W dużej skali litosfera zachowuje się jak ciało sprężyste. Elastyczność oznacza nietrwałe odkształcenie. Jest to całkowicie odwracalne. Przyłóż siłę, a materiał się ugnie. Usuń siłę, a materiał powróci do swojego pierwotnego kształtu. Odkształcenie zatrzymuje się, gdy zanikają naprężenia.
Weźmy na przykład pływy ziemskie. Grawitacja Księżyca przyciąga Ziemię. To przyciąganie powoduje powtarzające się ruchy elastyczne. Sama ziemia jest zdeformowana. Określony punkt na powierzchni może przesunąć się w pionie o kilka centymetrów. W pobliżu równika różnica ta wynosi 30–40 cm. Cyklicznie. Możliwy do przewidzenia.
Ta elastyczność to nie tylko ciekawostka. Umożliwia falom sejsmicznym przemieszczanie się po planecie. Bez nich wewnętrzna struktura Ziemi pozostałaby dla nas ukryta. Nie usłyszelibyśmy głębokiego dudnienia planety.
Kiedy skały pękają lub płyną
Rozejrzyj się po krajobrazie. Widzisz wady. Widzisz fałdy. Struktury te pokazują, że zachowanie skał zmienia się na mniejszą skalę. Litosfera nie wygina się po prostu elastycznie. Ona się załamuje. Płynie.
Geolodzy nazywają to zachowanie „kruchym” i „ciągliwym”. Mają one fundamentalne znaczenie dla zrozumienia deformacji skorupy ziemskiej.
Kruche odkształcenie następuje w pobliżu powierzchni. Temperatury są niższe. Ciśnienie jest stosunkowo niskie. Tutaj skała wygląda jak delikatna ceramika. Ona się załamuje. Tworzy rozłamy. To jest górna część kory.
Odkształcenie plastyczne zachodzi głębiej. Wyższe temperatury i ciśnienia pozwalają skałom plastycznie płynąć. Nie pęka. Ona się rozciąga.
„Zachowanie mechaniczne skał zmienia się z kruchego na plastyczne wraz ze wzrostem głębokości, temperatury i ciśnienia.”
Ta strefa przejściowa jest krytyczna. Tutaj sztywna pokrywa Ziemi ustępuje płaszczowi znajdującemu się poniżej. Zrozumienie tej granicy reologicznej pomaga wyjaśnić wszystko, od tektoniki płyt po aktywność wulkaniczną.
Dlaczego głębokość i temperatura determinują zachowanie?
Przejście od kruchego do plastycznego nie jest arbitralne. On jest fizyczny. Ciepło powoduje, że atomy wibrują bardziej. Łatwiej się prześlizgują obok siebie. Ciśnienie zamyka mikropęknięcia i powoduje, że materiał pochłania naprężenia w wyniku przepływu, a nie pękania.
W górnych warstwach skorupy ziemskiej skały są zimne i twarde. Napięcie kumuluje się aż do osiągnięcia limitu. Potem następuje zniszczenie. Trzęsienie ziemi.
W głębokich warstwach ciepło zmiękcza sieć krystaliczną minerałów. Rasa płynie. W ten sposób góry powstają przez miliony lat. Nie nagłym kliknięciem, ale powolnym, plastikowym zgięciem.
Litosfera jest niejednorodna. Jest to system warstwowy. Sztywna skorupa na plastikowej podstawie. Akcja rozgrywa się na granicy między nimi. Gdzie koncentruje się napięcie. Gdzie Ziemia ujawnia swoją prawdziwą mechaniczną naturę.
Ta dwoistość wyjaśnia, dlaczego niektóre trzęsienia ziemi są płytkie i gwałtowne, podczas gdy inne są głębokie i ciche. To
Na powierzchni nie ma trwałego odkształcenia. Wymaga to wyższych temperatur i ciśnień, na przykład w głębokim wnętrzu, gdzie skały przekraczają granicę plastyczności. W takim środowisku skała, która wydaje nam się stała, zachowuje się jak lepka ciecz. To jest plastyczność. Dzięki temu litosfera może zginać się bez pękania. Proces ten jest integralną częścią dynamiki Ziemi. Napędza ruch płyt. Zapewnia konwekcję w płaszczu Ziemi.
Weź granit. Na powierzchni zapada się. Uderz młotkiem i koniec. Ale jeśli zanurkujesz 10–20 kilometrów głębiej, ten sam granit stanie się plastyczny. Płynie. Głębokość, na której kruche pękanie przechodzi w płynięcie plastyczne, nazywa się przejściem krucho-ciągliwym. Ta zmiana nie jest przypadkowa. To zależy od składu rasy. To zależy od temperatury.
Mapowanie rezystywności litosfery za pomocą profili reologicznych
Dane sejsmiczne pokazują, jak głęboko leżą te warstwy mechaniczne. Hipocentrum trzęsień ziemi koncentruje się w płytkiej litosferze. Na kontynentach rzadko przekraczają 20–30 kilometrów. W oceanie limit jest jeszcze niższy – około 10 kilometrów. Ale góry opowiadają inną historię. Pod grubą skorupą górnego płaszcza, na głębokości 80–120 kilometrów, tworzy się kolejna warstwa sejsmiczna.
Ponieważ trzęsienia ziemi są spowodowane nagłymi pęknięciami, rozkład ten wskazuje na obecność dwóch odrębnych stref kruchych w litosferze. Jeden znajduje się w skorupie ziemskiej (kontynentalnej lub oceanicznej). Drugi znajduje się głębiej, w płaszczu. Pomiędzy nimi znajduje się dolna skorupa. Nie zapada się. Płynie równomiernie.
Naukowcy mapują tę strefę za pomocą profili reologicznych. Profile te obliczają rezystywność litosfery jako funkcję głębokości przy użyciu określonych praw. Prawo Birleya reguluje tarcie ślizgowe. Prawa pełzania rządzą przepływem plastycznym. Razem przewidują, czy skała się zapadnie, czy też zapadnie.
Wyobraź sobie skorupę kontynentalną bogatą w kwarc i skaleń. Wytrzymałość na ściskanie wzrasta wraz ze wzrostem temperatury – do 350°C. Poniżej tego progu skała jest krucha. Tworzy sejsmiczność. Powyżej tego progu w kwarcu następuje przejście fazowe. Staje się plastikowy. Opór maleje wraz z głębokością i ciepłem. Ta słaba, płynna dolna skorupa jest głównym czynnikiem napędzającym zmiany tektoniczne na dużą skalę.
Konsekwencje są oczywiste. Kora nie jest twardą skorupą. Jest to mechanizm wielowarstwowy. Górna część pęka. Dolna część się przesuwa. Ta dwoistość rządzi wszystkim, od budowania gór po ryzyko trzęsienia ziemi. Zrozumienie przejścia kruchego i plastycznego pomaga nam zrozumieć, gdzie błędy zawodzą, a gdzie po prostu się ślizgają.
To mechaniczne nawarstwianie wyjaśnia, dlaczego niektóre obszary wibrują, a inne odkształcają się niezauważalnie. To ilustruje, dlaczego głębokie trzęsienia ziemi występują w strefach subdukcji, ale nie w stabilnych tarczach. Profil reologiczny jest rysunkiem. Pokazuje nam, gdzie Ziemia utrzymuje napięcie, a gdzie je uwalnia.
Często wyobrażamy sobie wnętrze Ziemi jako statyczne. To jest błędne. Stale zmienia swoją strukturę, przechodząc od kruchej do plastycznej, pozostając na miejscu lub poruszając się w zależności od głębokości, ciepła i czasu. Pytanie nie brzmi, czy Ziemia się porusza. Pytanie brzmi, ile z tego teraz utknęło i czeka, aż szczelina w końcu się prześliźnie.
Pod powierzchnią Mohorovicic (Mohoro) zasady nagle się zmieniły.
Niezbędne zmiany minerałów. Kwarc, który dominuje w skorupie ziemskiej, zostaje zastąpiony oliwką. To nie tylko wymiana komponentów. Jest to fundamentalna zmiana w zachowaniu Ziemi. W temperaturach około 700–800 °C oliwa z oliwek staje się krucha. To się łamie. Jest niszczone.
Zatem górny płaszcz znajdujący się pod powierzchnią Mohoro jest w rzeczywistości twardszy niż pokrywająca go skorupa kontynentalna. Przez chwilę może się wydawać, że Ziemia jest trwale połączona w jedną całość. Ale to nie trwa wiecznie.
W miarę głębszego nurkowania wzrasta ciśnienie i temperatura. Olivekin szybko traci swoją kruchość. Staje się plastikowy. Elastyczny. Opór górnego płaszcza gwałtownie spada. Ten spadek wytrzymałości utrzymuje się aż do dolnej granicy litosfery, gdzie temperatura wynosi około 1200–1300 ° C.
Dlaczego astenosfera się przesuwa?
Ta szczególna warstwa leży na granicy sztywnej litosfery i płynnej astenosfery i jest słabym ogniwem geologicznym. Perydotyt jest tutaj bardzo miękki. Płynie prawie bez oporów.
Sejsmolodzy nazywają to strefą małej prędkości (LVZ).
Dlaczego? Ponieważ fale sejsmiczne mają trudności z przemieszczaniem się. Materiał jest zbyt miękki. Pochłania energię. Jest to obszar o wysokim tłumieniu. Nie jest to ciekawy fakt tylko dla sejsmologów badających mechanikę głębokiego wnętrza Ziemi. To robi dużą różnicę w prawdziwym świecie.
Strefa niskiej prędkości działa jak smar.
Oddziela płytę tektoniczną od leżącego pod nią płaszcza. Litosfera opiera się na tej gładkiej astenosferze. Bez tej słabej warstwy płyty mogą się zacinać. Mogą się nie ruszać. To rozłączenie umożliwia dryfowanie, zderzanie się i ślizganie płyt stałej powierzchni Ziemi.
To jest przyczyna dryfu kontynentalnego. Umożliwiają to słabe strefy.
