Basso continuo was niet alleen maar achtergrondgeluid. Het was een structurele motor voor muziek uit de 17e en 18e eeuw. Zie het als een systeem van gedeeltelijk geïmproviseerde begeleiding. Een toetsenist, meestal op een orgel of klavecimbel, zou de gaten opvullen. Ze hebben niet elke noot gelezen. Ze lazen een baslijn en bedachten de rest.
Dit was ongeveer twee eeuwen lang de norm. Alleen de baslijn was uitgeschreven. In oudere teksten werd het “grondbass” genoemd. Dat gaf de toetsenist serieuze speelruimte. Ze moesten zich de harmonische implicaties realiseren. Ze keken naar het hoge gedeelte voor aanwijzingen. Vervolgens bouwden ze de harmonie eronder.
Een laag melodie-instrument verdubbelde vaak de bas. Viola da gamba. Cello. Fagot. Elk van deze zou de basis kunnen versterken. Maar de toetsenist had extra hulp. Cijfers verschenen boven de basnoten. Dit was een muzikale steno. Het vertelde de speler de intervalstructuur van de akkoorden.
De monodische revolutie en waarom het ertoe deed
Deze stijl is niet uit het niets ontstaan. Het was een logisch uitvloeisel van de monodische revolutie rond 1600. Componisten wilden de suprematie van de hoge tonen uitroepen. Ze verwierpen de textuurhomogeniteit van de polyfonie uit de Renaissance. Meerstemmige muziek werd in de twee handen van een instrumentalist gecontracteerd.
De gevolgen waren onmiddellijk. Zowel heilige als wereldlijke muziek veranderde. Agostino Agazzari merkte deze verschuiving al vroeg op. Hij publiceerde in 1607 een handboek genaamd Del sonare sopra ’l basso. Het waren letterlijk instructies voor het spelen van grondige bas.
J.S. Bach en het toppunt van improvisatie
Niet iedereen zag dit als een sluiproute. J.F. Daube schreef in General-Bass (1756) dat J.S. Bach bracht deze stijl tot zijn hoogtepunt.
“Hij wist op zo’n ingenieuze wijze een imitatiepunt in de rechter- of linkerhand te introduceren en zo een onverwacht tegenthema naar voren te brengen, dat de luisteraar zou hebben gezworen dat het allemaal in die vorm met de meest zorgvuldige voorbereiding was gecomponeerd.”
Basso continuo was niet alleen maar een handige steno. Het voegde pit toe. Het nodigde uit tot spontane improvisatie. De performer maakte in realtime gebruik van hun vermogen tot creativiteit.
Hoe de weergegeven basnotatie werkt
Het begrijpen van de becijferde basnotatie vereist een verschuiving van perspectief. De intervallen worden vanaf de bas geteld. Neem het voorbeeld van 7/3 boven G.
Dit duidt op een akkoord dat op G is gebouwd. Het bevat een septiem (G tot f) en een terts (G tot b). De impliciete vijfde is d. Je krijgt dus G–b–d–f.
De uitvoerder kan de afstand manipuleren. Maar normaal gesproken spelen ze niet boven de solopartij uit. De cijfers blijven minimaal. Ze geven alleen de meest karakteristieke intervallen aan. Toevalligheden zijn belangrijk. Niet-impliciete scherpe punten, platte punten of natuurlijke punten zijn gemarkeerd.
Meestal worden alleen hoofdharmonieën aangegeven. Passerende harmonieën worden overgeslagen. De uitvoerder voegt zelf passerende noten toe.
Van eenvoudige tot complexe realisaties
De realisatie van basso continuo varieert enorm. Het kan een eenvoudige harmonisatie zijn. Of het kan een uitgebreide verkenning van harmonie en contrapunt zijn.
Voor een “volledige begeleiding” zijn mogelijk zoveel noten nodig als de vingers aankunnen. In deze dichte gevallen wordt afgezien van de regels tegen opeenvolgende kwinten. Deze uitzondering geldt alleen voor de twee buitenste delen. De onderste en bovenste stemmen hebben meer vrijheid. De innerlijke stemmen blijven strakker.
Het was een dans tussen structuur en vrijheid. De baslijn zorgde voor het skelet. De toetsenist zorgde voor het vlees. Luisteraars hoorden een eindproduct. Ze zagen zelden de improvisatiemachine erachter. Daarom voelden Bachs contrapunten zo met voorbedachten rade aan. Dat waren ze in zekere zin ook. Maar dat waren ze ook niet.